De ziel kleurt naar de kleur van je gedachten

Marcus Aurelius was keizer van Rome. Machtigste man van zijn tijd, omringd door oorlog, intrige en de dagelijkse rompslomp van een rijk besturen. En ‘s avonds schreef hij in een dagboek — niet voor publiek, gewoon voor zichzelf — zinnen die tweeduizend jaar later nog recht overeind staan.

Laatst werd ik herinnerd aan de volgende uitspraak:

“De ziel kleurt naar de kleur van je gedachten.”

— Marcus Aurelius, Meditations

Zoals een doek verkleurt als je het steeds opnieuw in dezelfde verf dompelt, zo verkleurt je gemoed naar wat je ‘m keer op keer laat verwerken. Niet één keer een sombere gedachte — dat maakt niemand somber. Maar een gewoonte van sombere gedachten, dag in dag uit herhaald, die kleurt je wel.

Het gaat niet om het moment, het gaat om de herhaling

Dit is precies waarom één keer klagen over de file nooit het probleem is. Het probleem is de dag waarop je driemaal klaagt, en dat een week volhoudt, en dat een gewoonte wordt zonder dat je het doorhebt.

De Stoïcijnen wisten dit al zonder scanners en netwerken in het brein te kunnen benoemen. Ze zagen het gewoon, aan zichzelf en aan elkaar: wat je herhaaldelijk toelaat in je hoofd, wordt uiteindelijk wie je bent. Niet omdat de wereld je dat oplegt. Omdat je het zelf, dag na dag, blijft binnenlaten.

Epictetus — een voormalig slaaf die later een van de invloedrijkste Stoïcijnse leraren werd — zei het nog directer:

“Het zijn niet de dingen zelf die ons van streek maken, maar onze oordelen daarover.”

— Epictetus, Enchiridion

De gebeurtenis is neutraal. De file, de afwijzing, het rotweer — die hebben geen mening over zichzelf. Wij plakken er een verhaal op. En dat verhaal, niet de gebeurtenis, is wat we uiteindelijk voelen.

Waarom dit meer is dan een leuke quote

Het makkelijke om hierbij te denken: mooi gezegd, maar hoe dan? De Stoa is geen zweverige filosofie van “denk toch positief” — het is een praktijk van dagelijkse training. Marcus Aurelius schreef zijn Meditations juist omdát hij het zichzelf steeds opnieuw moest voorhouden. Ook hij verviel terug in oude patronen. Het verschil zat ‘m niet in nooit meer een negatieve gedachte hebben — dat lukt niemand — maar in het steeds opnieuw terugkeren naar de vraag: welke kleur wil ik vandaag aan mijn geest geven?

Dat is een andere vraag dan “wat overkomt me vandaag.” Dat laatste heb je grotendeels niet in de hand. De kleur die je eraan geeft — daar gaat de hele Stoïcijnse levenskunst over.

Een klein experiment

Volgende keer dat je merkt dat je voor de derde keer op een ochtend aan het klagen bent, probeer niet het klagen te stoppen. Probeer alleen de vraag te stellen die Marcus zichzelf ook stelde: welke kleur voeg ik hier nu aan toe?

Soms is het antwoord: deze klacht is terecht, ik mag ‘m er laten zijn. Ook dat is een geldige kleur. Maar heel vaak — misschien vaker dan je wil toegeven — ben je gewoon aan het herhalen wat je eerder ook al dacht. Niet omdat het waar is. Omdat het een bekend paadje is geworden.

De verf-metafoor werkt overigens net zo hard de andere kant op. Elke keer dat je bewust stilstaat bij wat wél goed ging, wat je wél waardeert, wat je wél mooi vindt — dat is evenzeer een dompeling in de kleur. De Stoïcijnen schreven niet alleen over het temperen van onrust; Marcus Aurelius herinnerde zichzelf ook geregeld aan wat goed is aan de mensen om hem heen en aan zijn eigen mogelijkheden. Herhaling kleurt evengoed omhoog als omlaag.

En een paadje dat je niet meer loopt, groeit langzaam dicht.

Dit is één manier om ernaar te kijken — de Stoïcijnse manier. Er zijn andere lenzen op precies hetzelfde ochtend-vol-klagen-verhaal.